İnsan için yaşam her zaman düz bir çizgide ilerlememiştir, ilerlemiyor ve gelecekte de birtakım sebepler nedeniyle ilerlemeyeceği bilinen bir gerçek olarak karşımızda duruyor.
İnsanların yaşamında yaşanan kırılmalar, insanların yaşadığı ve neden olduğu sorunlar; hem kendisi için hem de başkaları için trajik sonuçları olan kriminal vakalara sebep olmaktadır.
Bu kriminal vakalara yol açan davranışları sergileyen failin davranışı psikolojik bir sorundan kaynaklanıyorsa tedavi edilmeye ya da genel geçer, yazılı olmayan yaptırımlar ile yasalarla belirlenmiş yazılı hukuk kurallarının karşılığı olan yaptırımlara tabi tutularak belirli bir süre denetim altında rehabilitasyonla (iyileştirme) sorunlu davranıştan arındırılmaya çalışılır.
Ancak çoğu zaman bu süreler, iyileştirmekten daha çok sorunlu davranışı derinleştirmekte, faili kendisini iyileştirme sürecinden sonra dâhil olduğu toplumda yabancılaştırmakta ve yalnızlaştırmaktadır.
Yabancılık ve yalnızlık, beraberinde değersizlik hissini üreterek rehabilitasyon sürecini boşa çıkarmaktadır.
Bu satırların yazılması, dünyanın her yerinde yaşanan kriminal vakaların ve bu vakaların trajik sonuçlarına yol açan faillerinin rehabilitasyonunda El Salvador'un 2020'den bugüne değin uygulamış olduğu yöntemin farklılığıdır.
El Salvador'da, sonuçları bakımından kriminal vakalarda ciddi düşüşe yol açan olumlu gelişmeler olduğuna dair istatistikler paylaşılmaktadır.
El Salvador sokaklarında tamamen değilse de cezaevi duvarlarının ardında uygulanan program "Boş Zaman Yok", günlük yaşamın akışını daha huzurlu hâle getirdiğini El Salvadorlular dillendirmektedir.
Peki, El Salvador'da rehabilitasyon sürecinde nasıl bir yöntem uygulanıyor?
MS-13 (Mara Salvatrucha-13) ve Barrio 18 (18th Street Gang / 18. Cadde Çetesi)'in korku saldığı dönemlerde kepenkler erken kapanıyor, anneler pencerelerde bekliyor; suç sokağa, endişe aileye, korku esnafın kazancına, tedirginlik çocukların oyunlarına karışıyordu.
Toplumun birbirine bakışını değiştiren görünmez duvarlar oluşmuş, sokağın korkusu evlere misafir oluyor, evlerin endişesi çocukların dünyasında travmalar yaratıyordu.
El Salvador, son yıllarda sert güvenlik politikaları uygulamış bir ülke.
2022'de olağanüstü hâl ilan ediliyor.
Suçun içinde olanlara karşı geniş çaplı tutuklamalar gerçekleştiriliyor.
Suç oranlarında büyük düşüşler resmî istatistiklerde görülüyor.
Güvenlik algısının değiştiği, toplumun önemli ölçüde nefes aldığı yönünde değerlendirmeler yapılıyor.
Her sert güvenlik uygulamasının beraberinde getirdiği sorular da var elbette.
Adil yargılanma hakkı.
Keyfî tutuklama iddiaları.
Cezaevi koşulları.
İnsan hakları.
Güvenlik ile hukuk devleti arasındaki denge.
Yanıtı aranan soru açık:
Suçla mücadele yalnızca tutuklamadan mı ibarettir?
Cezaevi yalnızca kapatma alanı mıdır?
Yoksa içeride geçen zaman, insanın yeniden topluma hazırlanması için kullanılabilir mi?
Plan Cero Ocio...
Boş Zaman Yok...
Yaklaşımın temel düşüncesi sade.
Boş zaman yerine çalışma.
Çalışma yoluyla beceri.
Beceriyle üretim.
Üretim üzerinden sorumluluk.
Cezaevinde zaman ağır, akışkan, durgun bir su gibidir.
Anlamdan yoksun bırakılan zaman, insanın içindeki karanlığı çoğaltır.
Aidiyet oluşturan çalışma, insana başka bir yön verebilir.
Marangozluk.
Terzilik.
Fırıncılık.
Mekanik.
Tarım.
Hayvancılık.
Sanat.
Her biri insanın elini, zihnini ve zamanını başka yöne çevirebilecek terapiler.
Çekiç masaya dönüşüyor.
Fırın ekmeğe.
Toprak ürüne.
Kumaş giysiye.
Tuval esere.
Ürün görünür olursa, değişim insanın kendisine bakışında olumlu bir frekansa dönüşür.
"Ben yalnızca yaptığım hatadan ya da işlediğim suçtan ibaret değilim."
İnsan geçmişiyle vardır.
Geçmişi sorunlu olabilir; istendik ya da istenmeyen birtakım sebeplerle.
İyileştirme ile geleceğini yeniden inşa edebilir.
Santa Ana Cezaevi, söz konusu düşüncenin önemli örneklerinden biri hâline gelmiş durumda.
2020'de temizlik ve bakım çalışmaları başladı.
Kamu alanlarına emek verildi.
Yağmur kanalları düzenlendi.
Sokaklar temizlendi.
Uygulamalar daha sonra tarıma, hayvancılığa ve endüstriyel üretime genişledi.
2021'de Santa Ana'daki pazar yangınının ardından yaklaşık 150 mahkûmun enkaz kaldırma çalışmalarına katıldığı açıklandı.
2024'te Santa Ana Endüstriyel Cezaevi Kompleksi'nde yaklaşık 900 güven aşamasındaki mahkûmun günde yaklaşık 500 okul sırası ürettiği bildirildi.
Rakamsal istatistikler dikkat çekici.
Rakamların ötesinde daha büyük anlam taşıyor.
Cezaevi atölyesinde başlayan emek sınıfa giriyor.
Üretilen sıra çocukların önüne konuyor.
İçeride çalışan el, dışarıdaki hayatın parçasına dönüşüyor.
Tüketen el üretmeye yöneliyor.
Üretimin anlamı tam da burada anlamını buluyor.
Üretim tek başına yeterli değil.
Cezaevinde kazanılan meslek, dışarıda kendiliğinden istihdam sağlamaz.
Barınma sorunu, aile bağları, toplumsal önyargılar, psikolojik sorunlar, bağımlılık ve işsizlik vardır.
Demir kapılar açıldığında iyi olmanın çabaları bitmez; rehabilitasyon süreci dışarıda da devam eder.
Rehabilitasyon sadece çalışmak değildir.
Eğitim gerekir.
Meslek gerekir.
Psikolojik destek gerekir.
Aile bağlarının güçlendirilmesi gerekir.
Tahliye sonrası hayatın planlanması ve yeniden organize edilmesi gerekir.
Topluma dönüş için gerçek aidiyet hissine ulaştıran bir yol gerekir.
Mesele, mahkûmu cezaevinde meşgul etmek değildir; dışarıdaki hayata hazırlamaktır.
"Ne yaptım?" sorusunun zamanla,
"Bundan sonra ne yapabilirim?"
sorusuna dönüşebilmesidir.
Rehabilitasyon tam da bu noktada başlar.
2026'da RehabilitArte projesiyle sanat çalışmaları da gündeme taşındı.
Mahkûmların eserleri sergilendi.
Tuval ve fırça, sert duvarların içinde başka bir dile dönüştü.
İnsan, yalnızca ellerinin ürettiği eser ile değil, zihni ve duygularıyla da yeniden kurulabilir.
Sanat, içeride kalan duyguların dışarıya ulaşabileceği başka bir yol sunabilir.
Cezaevindeki değişimin gerçek değeri, içeride olduğu kadar dışarıda da ölçülür.
Güvenli sokaklarda.
Okullarda.
İşyerlerinde.
Mahallelerde.
Çocuğunu sokağa gönderen ailenin azalan korkusunda.
Kepengini açan esnafın güveninde.
Gece evine dönen ailenin huzurunda.
Ekonomik, toplumsal ve psikolojik karşılıklar burada ortaya çıkar.
El Salvador yönetimi, güvenlikteki iyileşmenin yatırım, turizm ve ekonomik faaliyetler üzerinde olumlu etkiler oluşturduğunu savunuyor.
Bütün sonuçları Plan Cero Ocio'ya bağlamak mümkün değildir elbette.
Güvenlik politikaları.
Kamu yatırımları.
Ekonomik şartlar.
Toplumsal dinamikler.
Hepsi bir kombinasyonun tek tek parçalarıdır.
Modelin ışığı kadar gölgesi de incelenmelidir.
On binlerce tutuklama.
Hak ihlali iddiaları.
Adil yargılanma tartışmaları.
Cezaevi koşulları.
Yargılama süreçleri.
Hiçbiri görmezden gelinemez.
Dünyaya aktarılabilecek düşünce, kitlesel tutuklama değildir.
Aktarılabilecek önemli düşünce, insanın yeniden topluma hazırlanmasıdır.
Güvenlik kadar adalet de gerekiyor.
Eğitim gerekiyor.
Meslek gerekiyor.
Üretim gerekiyor.
Psikolojik destek gerekiyor.
Aile ve topluma dönüş gerekiyor.
Santa Ana'nın deneyimi söz konusu düşünceyi somutlaştırıyor.
Boş zaman yerine üretim.
Umutsuzluk yerine sorumluluk.
Mesleksizlik yerine beceri.
Buhran yerine sanat.
Geçmişin hatalarına karşı yeni hayat ihtimali.
2025'te Ekvadorlu yetkililerin Santa Ana'yı ziyaret ederek Plan Cero Ocio uygulamasını incelemesi, deneyimin farklı ülkelerin dikkatini çektiğini gösteren somut örneklerden biridir.
Kopyalanacak olan cezaevi duvarı değildir.
Kopyalanacak olan düşüncedir.
Her ülkenin kendi hukuku vardır.
Kendi ekonomisi.
Kendi toplum yapısı.
Kendi eğitim sistemi.
Kendi insan hakları standartları.
Modelin herhangi bir ülkede uygulanması, o ülkenin şartları dikkate alınarak değerlendirilmelidir.
Sistem, objektif sonuçları ile ölçülmelidir.
Denetlenmelidir.
Şeffaf olmalıdır.
Islah edilme sürecinde mahkûmun emeği korunmalıdır.
Eğitim dönüştüren olmalıdır.
Psikolojik destek güçlü olmalıdır.
Tahliye sonrası hayat planlanmalıdır.
Çalışma, cezanın uzantısı değil; topluma dönüş köprüsü olmalıdır.
El Salvador'un bu projesi tamamlanmış değil, hâlâ devam ediyor.
Suç sürüyor.
Yoksulluk sürüyor.
Eşitsizlik sürüyor.
Toplumsal sorunlar sürüyor.
Rehabilitasyonun uzun vadeli sonuçları da bütün boyutlarıyla ortaya çıkmış değil.
Temel düşünce net:
İnsan cezalandırılırken kaybedilmek zorunda değildir.
Geçmiş sorunlu olabilir.
Lakin bu programla gelecek yeniden kurulabilir.
Gerçek güvenlik, demir kilitli kapılardan doğmaz.
Eğitimden doğar.
Adaletten doğar.
Meslekten doğar.
Üretimden doğar.
Aileden doğar.
Psikolojik destekten doğar.
İnsan onurundan doğar.
Demir geçit insanı ayırır.
Emek yeniden bağlar.
Masa...
Ekmek...
Ürün...
Kumaş...
Eser...
Her emek, başka güzel ve iyi bir yaşama ulaşabilir.
Boş Zaman Yok'un özü şudur:
Geçmiş değişmez.
Gelecek; emek, eğitim ve sorumlulukla yeniden kurulabilir.
Cezaevi atölyesinde başlayan üretim, dışarıdaki yaşama ulaştığında duvar yalnızca ayıran bir sınır olmaktan çıkar.
Topluma dönüşün eşiğine dönüşür.
Anlamalıyız ki...
Duvarlar ayırır.
Emek bağlar.
İnsan, doğru yöntem ve araçlarla hayata yeniden başlayabilir.
